است و هر جا خورشيد ديده نشود آنجا شب است . و آنچه گفته‌اند كه بعضى اقوام در يك سال دو زمستان و دو تابستان دارند و اينان مردمى هستند كه روى خط استوا اقامت دارند يعنى خطى كه زمين را در مسير خورشيد به دو نيمه مىكند و از مشرق آغاز شده بمشرق باز مىگردد . و شهرهايى كه روى اين خط است « فزان » و « ازين » و « عدن » و « شحر » و شهرهاى ديگر است و چون خورشيد ببرج حمل رود گرماى آنجا سخت شود و چون بسرطان رسد بيست و چهار درجه كه ميل خورشيد است از بالاى سرشان بگردد و زمستان شود . آنگاه چون خورشيد به اول ميزان رسد سوى آنها بازگردد و بار ديگر براى آنها تابستان شود و گرما سخت باشد و چون سوى ربع جنوبى بگردد و به اول جدى رسد بار ديگر براى آنها زمستان شود بدين ترتيب آنها دو بار تابستان و دو بار زمستان دارند ولى هميشه زمستانشان نزديك تابستان است . و اينكه در بعضى جاها معادل يك ماه تابستان همه روز است و شب در آن نيست و يك ماه زمستان شب است و روز در آن نيست و ده ماه باقى سال هر روز و شب بيست و چهار ساعت است و اين بجاهائيست كه قطب از افق شصت و هفت درجه و ربع بالاتر باشد و در آنجا مدار ما بين نيمهء برج جوزا و نيمهء برج سرطان پيوسته بالاى زمين نمايان است و مدار ما بين نيمهء قوس تا نيمهء جدى پيوسته نهان است . و اينكه در بعضى جاها روز طولانى است و شب يك ساعت يا دو ساعت يا سه ساعت مىشود و اين در اقصاى ديار روم و ديار برغر و ديار خوارزم مجاور درياى خزرى است . و آنچه دربارهء ساعتهاى معتدل گفته‌اند كه هر ساعت به اندازهء پانزده درجه دور فلك است و ساعتهاى زمانى كه معوج است و هر ساعت به قدر يك نصف يك ششم روز يا يك نصف يك ششم شب است .